Vossem

Nog voor de Tweede Wereldoorlog begon, had Vossem al een gesneuvelde

Een verslag van Anita Philips

Dit artikel verscheen in De Horen, het driemaandelijks ledenblad van de Koninklijke Heemkundige Kring Sint-Hubertus, 31ste jaargang, 2004, nr.1.

Nog voor de oorlog in 1940 uitbrak, had Vossem al een slachtoffer ten gevolge van de oorlogsdreiging: Fransiscus-Josephus Vanderperren.

Hij werd geboren te Vossem op 17 november 1907 in het zes kinderen tellend gezin van Joannes-Baptist Vanderperren en Joanna Fossé. Hij bracht zijn jeugd in Vossem door en werd tijdens z’n militaire dienst ingelijfd bij de ’Genie’ van Tervuren.

’Frans van piekes’, zoals Frans Vanderperren werd genoemd, leerde Martha Dupont, ’Tine van Gust de Smed’ (geboren op 15-11-1914), kennen en het koppel trouwde op 7 mei 1938. Zij namen hun intrek bij de ouders van Frans op een boerderij gelegen aan de Hondsbergenstraat. Frans werkte als landbouwer en tijdens zijn vrije tijd speelde hij trompet bij de ’Koninklijke Harmonie ’Vossem’s Voerezonen’. Het koppel kreeg een zoon, Marcel, die geboren werd op 21 februari 1939.

Huwelijksfoto van Frans Vanderperren en Martha Dupont

Tijdens de mobilisatie werd Frans Vanderperren in het begin van 1939 een eerste keer opgeroepen om ’als dienstplichtige, samen met anderen, de nodige militaire voorbereidingen te treffen die tot doel hadden het land te verdedigen tegen een mogelijk nakende Duitse aanval’.

Eind 1939 werd hij opnieuw opgeroepen. Hij maakte deel uit van de Tweede Compagnie van het 20ste Bataljon der Genie, onder het onmiddellijke bevel van Luitenant Jean Verdonck. Tijdens die opdracht is Frans om het leven gekomen.

Pas in 1990 werden de juiste omstandigheden en de omvang van dit drama opgetekend en beschreven dankzij een toevallige kennismaking van z’n zoon Marcel met de heer Jozef Verlinden, kolonel der Genie op rust. Deze laatste bezorgde Marcel het volgende verslag:

Volgens de uitleg mij verstrekt door de heer Verdonck, gebeurde het ongeval langs de weg GRUITRODE — NEERGLABBEEK, ter hoogte van een beekje (de Itter) dat aldaar de weg kruist.

Op die plaats werd een wegversperring voorbereid voor vijandelijke pantserwagens. Bij dergelijke wegversperring wordt de vernieling van het wegdek voorbereid door het plaatsen van springladingen die te gepasten tijde tot ontploffing gebracht worden. Doch ten einde een gemakkelijke omleiding rond de alsdan gevormde krater te voorkomen, worden in de omgeving antitankmijnen geplaatst.

Bedoelde Belgische antitankmijnen werken slechts onder een druk van 175 tot 200 kg. De mijnen zijn voorzien van twee handgrepen en worden ter plaatse gebracht volledig klaar om geplaatst te worden.

De dag van het ongeval werd het werk van mijnen plaatsen van de vorige dag voortgezet door dezelfde sectie van de Genie.

De enige rechtstreekse ooggetuige van het ongeval is de heer Galliot, de chauffeur van het voertuig, die de ploeg ter plaatse bracht en die op de weg bleef wachten. Hij zag drie militairen aan het werk: een met een spade om de graszoden te verwijderen, en twee anderen in zijn nabijheid … toen plotseling een hevige ontploffing plaatsvond waarbij ze alle drie ogenblikkelijk het leven verloren.

Nadien werden alle overige mijnen nogmaals nagezien zonder dat iets abnormaals werd vastgesteld. Naar het schijnt is men tot geen vaste besluiten gekomen maar slechts tot enkele veronderstellingen.

Eveneens in 1990 kwam Marcel Vanderperren in contact met de heer Mathieu Donné, een gepensioneerd mijnwerker, geboren en getogen in Gruitrode (Meeuwen). Uit een van zijn brieven geven we zijn tekstueel overgenomen relaas:

Op 14 november 1939 rond 15.00 uur in de namiddag was er een hevige knal. Wij wisten dat het Belgisch leger mijnen aan het plaatsen was langs de Itterbeek, en ook dat het wegdek met springstoffen geladen werd, maar niemand dacht aan zo’n ontploffing. Drie soldaten dood.

Gruitrode was geschokt door de gebeurtenis.

Alles kan ik u nu niet schrijven, dat zou ik u liever mondeling vertellen, want de verminking der drie slachtoffers was erger dan ge u kunt voorstellen.

Nu iets anders. Ik ben verleden dinsdag bij de eigenaar van het perceel grond geweest waar die mijn ontplofte. Dat is niet zo ver van waar ik woon.

De krater door die mijn veroorzaakt, is vandaag nog altijd zichtbaar. Die put is nooit gedempt en de heer Willem Geris heeft er ooit een visvijver van gemaakt … maar het was stilstaand water, dus … dat lukte niet, en er nog meer aan graven heeft hij niet gedurfd.

De gevolgen van dit plotselinge overlijden van Frans Vanderperren waren dramatisch voor zijn amper 25 jaar oude weduwe. Zij bleef achter met een kind van negen maanden en kreeg als gevolg van de tragische gebeurtenis een miskraam.

Weduwe Martha Dupont ontving een condoleancebrief van de Franstalige aalmoezenier Morel de Westgave. Daarin stond het volgende (taal- en spellingsfouten zijn overgenomen):

Hasselt, den 15.XI.39

Mevrouw,

Een plechtige lijkdienst zal in Hasselt plaatshebben in de kapel van het hospitaal om

8 uur 45 den vrijdag 17 aanstaande.

Ommiddelijk daarna zullen de lijken naar de station gedraagd worden.

Volgens wat u gevraagd hebt, zal het lijk van uwen dierbaren echtgenoot in Vossem vrijdag namiddag zijn.

Aanvaart, Mevrouw, mijn hartelijkste medelijden, en weest overtuigd dat ik zal voor u een hartelijke gebed zeggen.

De aalmoezenier van den 20 Genie,

Morel de Westgave

Een dag later ontving Martha Dupont een brief van Generaal-Majoor Lancksweert, Bevelhebber der Provincie. De boodschap luidde als volgt:

Madame,

Ik heb de eer U ter kennis te brengen dat het stoffelijk overschot van uwen echtgenoot ter statie te Leuven zal toekomen vrijdag 17 November 1939 rond 13 uur.

Het gemeentebestuur werd verzocht een lijkkoets te leveren om het vervoer te doen van aan de statie te Leuven tot in uwe woning.

Hoogachtend.

De Generaal—Majoor Lancksweert,

Bevelhebber der Provincie

In een brief van 17 november 1939 deelde Luitenant Verdonck, bevelhebber van de Tweede Kompagnie van het 20ste Bataljon der Genie, aan Martha Dupont mee dat haar overleden echtgenoot het kruis van Ridder in de Leopold Tweede's orde werd verleend en dat de Genie van het Kavalerie-Korps geld heeft verzameld om U een geschenk te sturen, in nagedachtenis van Uwen echtgenoot. In de onwetendheid van hetgeen U het meest zou bevallen, stuur ik U per check de ingezamelde som.

Op zaterdag 18 november 1939 werd Franciscus-Josephus Vanderperren onder massale belangstelling ten grave gedragen. Van ver buiten Vossem waren mensen gekomen om hun steun en deelneming te betuigen.

Na de begrafenis begon binnen de familie een strijd om de erfenisrechten. De jonge weduwe werd letterlijk op straat gezet met als enig bezit haar slaapkamer.

Getroffen door de situatie stelde buurman Jan Robeet (beter gekend onder zijn bijnaam de Kus) een ruimte ter beschikking in zijn eigen huis, eveneens in de Hondsbergenstraat.

Omwille van de schamele uitkering (de soldij van een soldaat bedroeg toen één BEF per dag) week Martha Dupont uit naar Brussel waar zij diende bij een welstellende familie. Officieel verbleef ze bij haar zus Marie, die concierge was, op de Avenue des Nations (nu Franklin Rooseveltlaan) nr. 130. In dat gebouw woonden hooggeplaatste personen, zowel Belgen als Duitsers. Tine van Gust de Smed was ondanks al haar eigen miserie zeer begaan met het leed dat sommige mensen ondervonden door de oorlog. Meermaals kwam zij voor hen tussenbeide. Een treffend voorbeeld hiervan wil ik graag vermelden.

Veldwachter Frans Van Roey uit Meerbeek had tijdens de oorlog de muziekinstrumenten van het derde Chasseurs te voet bij zich thuis verborgen. Toen de Duitse bezetters hierop uitkwamen, werd de veldwachter in de gevangenis van St.-Gillis opgesloten. In een brief legt hij uit dat zijn straf dank zij Martha Duponts tussenkomst werd beperkt.

Ondertussen werd zoon Marcel opgevoed door Martha's ouders en zijn oom Emiel Dupont in Vossem en later door zijn tante Leonie in Bertem. In 1945 ging hij bij zijn moeder en zijn tante Marie in Brussel wonen. Hij begon er het eerste leerjaar bij de Broeders Maristen in Institut Saint-Adrien te Elsene. Deze Franstalige school telde één Vlaamse klas: de zes leerjaren zaten er samen bij één onderwijzer.

In 1947 verscheen in het Staatsblad een Besluit van de Regent waarin o.a. bepaald werd wat de voorwaarden waren om als weduwe aanspraak te kunnen maken op het statuut van oorlogsweduwe, met de daaraan verbonden pensioenrechten. Vanaf toen kon Tine rekenen op financiele steun.

In 1948 probeerde ze samen met haar zoon in een klein huurappartement in Elsene een zo normaal mogelijk leven te leiden in het naoorlogse Belgie. In 1952 verhuisden zij naar een eigen woning in Watermaal. Marcel studeerde af als industrieel boekhouder. Hij werkte veertig jaar lang bij de Rijksdienst voor Pensioenen in de Zuidertoren. Hij kreeg drie dochters, Annie, Karine en Kristien, die, na kennis te hebben gemaakt met Vlaamse jongens, alledrie uitweken naar het Vlaamse land, respectievelijk naar Merchtem, Stabroek en Grembergen.

Martha overleed op 24 april 1994.