WANDELING ZWETTE JEAN VOSSEM
(ongeveer 6 kilometer)
We vertrekken op het Pastorieplein
Langs de Stationsstraat (vanwaar de naam, cfr. later). Vroeger heette dit de Paradestraat. De troepen van Napoleon zouden voor de slag bij Waterloo (1815) hier eerst een parade gehouden h ebben. De eigenlijke vroegere naam was Plintstraat, de Plint was een beekje.
Hof Oude Voorde
Waarschijnlijk oorspronkelijk uit de 13de eeuw. Huidige gebouwen uit de 18de eeuw. Eigenaar toen: de Leuvense Universitaire Stichting College van Luxemburg. Hoeve = opbrengst voor het College alsook eventuele logement voor de rector en voor de studenten ( in woontoren rond bakhuis). Als gemeenschapsgoed verkocht in de Franse Revolutie.
Het Tramstation
Waar nu de scoutlokalen staan.
UITLEG OVER DE BUURTSPOORWEG EN DE ZWETTE JEAN.
De NMVB
Belgische staat richtte de Nat. Maatsch. Van Buurtspoorwegen (NMVB) op in 1884.
In de volksmond: Den Boerentram
Bedoeling ontsluiting van de streken waar geen treinverbinding was.
Zo kreeg Belgié het meest uitgebreide spoornet van Europa
Voor WO 1: 4.095 km buurtspoorweg (NMVB)
4.722 km eigenlijke spoorwegen (NMBS)
Samen = 8.817km
NMVB is later De Lijn geworden in Vlaanderen en TEC in Wallonié
Een geweldige en dure onderneming
Onkosten voor het aanleggen van de sporen. Hellingen moesten gesloopt worden en dalen gevuld want er mocht maar max. 3 cm. Per meter helling zijn. Lange hellingen vormden toch nog moeilijkheden. Tussen de hoeve Tersaert, Huldenberg en Duisburg moesten ( bij vochtig weer?) de passagiers soms uitstappen (soms duwen? Weinig waarschijnlijk, locomotief zonder wagons van 18 ton!).
Het was een smalspoor. De afstand tussen de rails was maar 1 meter ( bij de echte spoorwegen 1,4m). Reden minder ruimte in de straten of in holle wegen.
De Komst van Zwette Jean
Bedoeling: Tramlijn Vossem, St.Joris-Weert, Hamme Mille, Beauvechain, Tienen
Zo konden met goederenwagons de suikerbieten naar Tienen.
Duur van de aanleg: 1892 (aanvraag) tot 1905 (eindverwezenlijking).
Sommige delen elektrisch, andere stoomtram.
Traject Vossem naar St.Joris Weert werd een stoomtram en was maar klaar in 1905!
Traject: Vossem, Duisburg, Huldenberg, Neerijse, St.Jorisweert. Hier had je mogelijkheid tot overstappen
Ofwel over Blanden en Heverlee naar Leuven toe.
Ofwel verder rijden over Nethen, Beauvechain zo naar Tienen.
Ofwel zuidwaarts over Pecrot naar Waver.
Het was dus een stoomtram gestookt met steenkolen. Dit gaf heel wat stof en hij walmde een zwarte rook uit vandaar de naam in het dialect Zwette Jean.
Vossem en belangrijk verbindingsstation
Met het station te Vossem had men verbinding met de lijn Brussel (Daillyplein in Schaarbeek) over Kraainem, Sterrebeek en Moorsel naar hier. Aan de halte op de Leuvensesteenweg had men verbinding ofwel met Tervuren ofwel over Leefdaal en Bertem naar Leuven. Samen met St.Joris Weert was het het enige volwaardige station met loketzaal, wachtzaal en opslagplaats.
Het station in betrekkelijk mooie stijl bevond zich waar nu de scoutslokalen staan. Het werd afgebroken rond 1990. Het had dus een loketzaal, een wachtzaal, sanitair en opslagruimten. Ook uiteraard verschillende rangeersporen en gekasseide opritten.
In de omgeving van de stations en haltes kwam er een of meerdere cafes.
Te Duisburg (halte) A l arret du Tram ( uitbater Tuur Vanfraechem + 1980 op 96 jarige leeftijd alias Tuur van Marie den Rosse. Het Spiehuis was ook cafe: Bij Tiske Schijn. Die haltes waren ook bedoeld voor het opladen van goederen zoals bieten (ook aan de hoeven Raffelberg en Tersaart), er was dus ook een gekasseide strook hiervoor voorzien.
Aan het station van Vossem
Op de hoek met de Hertstraat : Cafe de la Station l Arret du Tram baai Jef van Sjeuzes ook Baai De Laks of Baai Talle.
Op nr. 75 : Café de la Gare genaamd De Stause (stoase!) of Baai Denie of Baai
Jeanne en Bernus of Baai Jeanne van de Stause.
De tramuitrusting en tramaangelegenheden
Maximum snelheid van stoomtram: 30km/u. Snelheid beperkt tot 10 km/u in steden en dorpen en aan kruispunten met wegen.
Stoomfluit laten klinken bij vertrek aan bocht, bij naderen van kruispunt met weg of afgelegen woning. Stoomfluit verboden in nabijheid van paarden of vee
De tramlijn was een enkelspoor. Enkel bij de stations en de haltes waren en 2 of meer sporen. De uurregelingen waren zo uitgedokterd dat de trams mekaar konden kruisen op deze plekken. Uitzonderlijk ging het toch eens mis, zo op een feestdag midden in de week botsten 2 trams frontaal tegen mekaar tussen het hof Tersaert en Duisburg met verschillende zwaar gewonden.
Anekdotes
Flor Grammens ( 1899 tot 1985) bekend voor zijn taalacties met de verfkwast, voerde ooit actie op de Zwette Jean. Hij stapte op de tram in Vossem en vroeg aan de kaartjesknipper een ticket voor Geldenaken. Deze wist niet wat hij hoorde: Moar doar goan we nie ner toe, menier! Grammen bleef maar vol houden. Legde tentslotte uit dat Geldenaken zich tussen Beauvechain en Tienen bevond. Toen riep de bediende uit: Ah, ge moe ner Jodoigne! Mer sprek dan toch Vloms!.
Tijdens de dag werden een aantal personenwagons afgekoppeld en vervoerde men hoofdzakelijk vracht.
Savonds koppelde men dan achteraan opnieuw een of meer personenwagons aan. De trambediende (receveur) moest via een sein op zijn koperen hoorn toelating geven om te vertrekken. Hij sprong dan op de laatste wagon.
Op een rit tussen Vossem en Duisburg hoorde de conducteur geen sein in Duisburg.
Hij vond zijn ontvanger niet meer: men was vergeten de laatste wagon degelijk aan te koppelen.
Belang van de buurtspoorweg tijdens de WO 1
Het gewone treinverkeer was door de bezetter opgeeist. Voor goederen en reizigersverkeer bleef alleen nog de buurtspoorweg over. Via verbindingen kon men soms lange afstanden afleggen bijvoorbeeld: Brussel, Vossem, Tienen, St.Truiden, Luik.
Vanaf 1915 gebruikten de Duitsers opgebroken sporen van de NMVB voor sporen achter het font.
In 1918 bleef er minder dan de helft van 1914 over.
Verdere evolutie
Vanaf 1919 algemene heropbouw, 1920 zelfde omvang als in 1914. Hoogtepunt 1925: 3.942 km stoomtramlijnen, 523 elektrische lijnen. Stilaan ging men de stoomtrams vervangen door diesellocomotieven. Zwette Jean bleef echter een stoomtram.
Maar opkomst en succes van autobussen en vrachtwagens.
Even heropflakkering tijdens 2de WO ( spoorwegen opgeeist door bezetter, schaarste aan brandstof voor vrachtwagens en autobussen).
Einde van deze tramverbinding
Na de 2de WO algemene afbrokkeling van het tramnetwerk.
Lijn ( voor reizigers) Tervuren, Vossem opgedoekt in 1954
Vossem, Hamme-Mille in 1957
Wat gebeurde er met de bedding?
De NMVB verkocht de (afgegraven) trambeddingen aan particulieren of gemeenten. Soms blijft er hier en daar nog een stuk weg, een deel van een station of een brug over. Wij gaan deze opzoeken tussen Vossem en Duisburg en anders aanduiden waar de bedding zich vroeger bevond.
VERVOLG VAN DE WANDELING
Hertstraat inslaan
Herkomst van de naam?
Twee mogelijkheden:
Ofwel Heerstraat, wat zou wijzen op een weg aangelegd door de heer, de officiele bestuurder van het land of van de streek lijkt me hier weinig waarschijnlijk.
Ofwel is Hert het oud Nederlandse woord voor aangeslibde grond. Misschien is dit meer aanvaardbaar.
Eerste Landweg links nemen
Hier zijn we op de oude bedding van de buurtspoorweg. We volgen dus verder de vroegere trambedding.
Citaat van Louis Rijckeboer:
De buurspoorweg heeft er nooit aan gedacht het landschap te schenden. Hij is noch koppig noch moedwillig en hij is niet hardnekkig op de rechte lijn gesteld. Gelijk een tamme panter sluipt hij langs de wegen, hij volgt de kronkels van de baan. Hij steekt lijk jij en ik de waterlopen over op de bestaande bruggen. Hij houdt stil voor huizen, voor puien van gemeentehuizen, aan de deur van een kerk, aan kapelletjes en aan het kerkhof, aan de dikke linde, de rode beuk of de eeuwenoude eik.
Over de St.Pauluslaan naar de Smisstraat
Langs het terrein van de Greunsjotters
Uitleg over de naam Greunsjotters.
Langs de trappen naar beneden aan de (vedwenen tram)brug over de Voer
Rechts van ons de verhoogde trambedding van vroeger. Op de berm langs beide zijden van de Voer vinden we in de helling bakstenen resten van die brug. De verhoogde bedding loopt trouwens nog een paar meter verder maar is dan afgegraven door de bewoners die hem aankochten en verwijderden om hun tuinen te nivelleren.
Nu volgen we het paadje pal zuidwaarts naar het Treuveld.
De naam is afgeleid van Rodeveld
Rond 1400 heette het het Ro(e)develd. Ro(e)de wijst op ons woord rooien, dus bos rooien
om er landbouwgrond van te maken.
Evolutie van het woord: t Roedeveld, t Reudeveld, t Reuveld, Treuveld.
Links van dat paadje, op de overkant van de Voer dus, ligt het natuurgebied HET TWAALFPOSTELENBOS, zo genoemd omdat het vroeger eigendom was van het Hof van de Twaalf Apostelen iets verder gelegen langs de Lindenbergstraat. Het was een pachthof dat opbrengst moest geven aan het Godshuis der Twaalf Apostelen te Brussel. Het bestond al in de 12de eeuw en was toen bezit van Reinier van Vossem die het aan de Parkabdij van Heverlee overmaakte. Vanaf het midden van de 19de eeuw worden een gedeelte van de gebouwen gesloopt, nu blijft er nog een klein stuk van over, zichtbaar vanaf het voetpad tussen de Kerkhofstraat en de Maagdekensdelle. We komen er later langs.
Het TWAALFAPOSTELBOS ( 5,5 Ha) is sinds 1998 eigendom van de provincie Vlaams Brabant die het in beheer gaf aan Natuurpunt vzw afd. Voer, IJse, Lane ( VIJL). Het is ook een overstromingsgebied.
Het TREUVELD geeft aansluiting op de VARENBERG die we zuidwaarts volgen. Hier stond vroeger ( oudste vermelding 1618) het Hof ter Varenberg.
Het werd in 1880 volledig afgebroken om plaats te maken voor woonhuizen.
In 1928 vond men bij de uitgravingen voor een woonst nog de overblijfselen van een gewelfde kelder.
Na een korte afstand vinden we op een kruispunt op een heuveltje een kapelletje.
Verkeerdelijk spreekt men over de H.-Barbarakapel. Ze is toegewijd aan OLV van Vlaanderen en zou pas dateren uit de 20ste eeuw. Gebr. Trappeniers die een kastanjeboom probeerden door te zagen, zaten met hun zaag klem, mirake, lDe half doorgezaagde boom zou er nog altijd staan, maar ikzelf vond hem niet.
Links van ons ligt een klein voetbalveld en daar kronkelt de Dorreweg richting Duisburg.
We blijven echter de VARENBERG verder zuidwaarts volgen.
De vroegere trambedding liep westwaarts ongeveer parallel met onze weg. We zien trouwens nog een langgerekt bebost tallud tussen de akkers van de Termutkouter waar hij liep.
Na enkele tientallen meter hebben we rechts de landweg Hertswegenweg die naar het gelijknamige gehucht van Duisburg loopt.
Voor de herkomst van de naam zie hierboven naar Hertstraat.
We volgen even deze weg tot aan een paadje dat rechts naar een bosje loopt. Volg even dit paadje tot het begin van de holle weg. Hier was vroeger een brug die de Zwette Jean over die holle weg hielp. In de rechterberm vind je trouwens nog bakstenen overblijfsel van het bruggenhoofd van deze brug.
We keren nu op onze stappen terug tot de Varenberg die hier een echte landweg wordt.
We volgen hem maar verder zuidwaarts door de velden.
De spoorwegbedding van de Zwette Jean liep parallel met onze weg die we volgen.
Net voor het bosje dat we tegenkomen, de helling dus vermijdend, kwam vroeger de tram van rechts en stak hier onze weg over naar links toe, richting station Duisburg.
Op een bepaald ogenblik komen we op een bestrate weg, de KOUTERWEG. Noteer, je bent hier nog altijd op het vroegere grondgebied Vossem.
Voor de betekenis van kouter denken onmiddellijk aan kouter = akker. Linda Walckiers is er in haar licentiaatthesis uit 1979 hiermee niet eens. Ze wijst erop dat de straat eerder gekend was als Kontestraat. Hiermee komen we dan wel enigszins in de obscene sfeer. Het zou verwijzen naar het achterste van een vrouw. In sommige dialecten spreekt men nog over een dwaze konte, een dwaze vrouw. Mogelijk stond hier ooit een huis van verdacht allooi.
Deze weg mondt uit op de ROOTSTRAAT.
Wat de begrenzing van de vroegere onafhankelijke gemeenten, nu deelgemeenten van Tervuren, Duisburg en Vossem betreft, zitten we hier met een eigenaardige toestand.
De grens tussen Duisburg en Vossem is misschien een unicum in Belgié.
Stel je voor, deze loopt tot ongeveer de kerk van de gemeente Duisburg. De Rootstraat waar we nu zijn, vormde dus een grens tussen 2 gemeenten. Met andere woorden de bewoners links (NW) waren Vossemmenaars, de bewoners rechts (ZO) waren Duisburgenaars.
Tot 1882 liep zelfs de parochiale grens hier. Toen verhuisden de Vossmmenaars van de Rootstraat naar de parochie Duisburg. Voor 1882 konden de mensen van de Rootstraat dus op zondags (of op andere dagen) gerust naar de kerk van Duisburg, niemand hield hen tegen, maar doopsel, plechtige communie, begrafenis, daarvoor moesten ze naar Vossem.
Meer nog, enkel de kant van Vossem droeg de naam Rootstraat, de kant van Duisburg heette Mussenstraat.
Herkomst van de naam Rootstraat: Root kan komen van het dialectische woord voor rij, maar misschien ook van het Middelnederlandse rootse of roetse wat rots betekent maar ook harde grond.
Gewoonlijk sprak men in Duisburg over Vossemroot of gewoonweg over De Root.
Volgens Maurits Wynants kwam de naam Mussenstraat pas in de 19de eeuw voor. Hij kan slaan op de vogelsoort maar ook op het Middelnederlandse woord mosch wat vochtig betekent.
De gemeentelijke grens had soms rare gevolgen: de gemeentelijke reglementen verschilden soms voor de ene kant van de straat en voor de andere. Zo moesten midden van de 19de eeuw de cafes (en die waren er met grote aantallen in de tijd) op Duisburg in de winter om 9 uur dicht, terwijl die op Vossem tot 11 uur mochten openblijven. Er werd door Vossem trouwens spottend toen geroepen: Laat de mussen van de Mussenstraat maar water drinken. Uiteraard verhuisden de dorstigen dan maar naar de overkant.
De fusie van 1977 bracht een einde aan deze eigenaardige toestand. Maar de straat moest nu een enkele naam krijgen. Sommigen, waaronder Maurits Wynants adviseerden voor Mussenstraat anderen voor Rootstraat, de gemeente koos Rootstraat omdat de benaming Mussenstraat minder bekend was.
Wat is nu de oorzaak van die eigenaardige toestand?
We moeten hiervoor haast 2000 jaar terug naar de Romeinse tijd.
In de 1ste helft van de 1ste eeuw n.C. was Duisburg het kruispunt tussen 2 Romeinse (niet verharde) wegen:
De weg Rumst-Elewijt-Duisburg-Huldenberg-Ottenburg-Waver-Baudecet ( hier aansluiting met de heerbaan Bavai - Tongeren - Keulen) en zo over Namen naar de heerbaan Bavia - Aarlen.
De weg Kassel-Kortrijk-Kester-Zonienwoud omgeving Tervuren-Duisburg-Tienen- Tongeren-Keulen
Concreet hebben we op het grondgebied Duisburg
De weg Rumst-Baudecet: Waalse Baan (Tervuren), Mechelsestraat, Merenstraat, Huldenbergstraat.
De weg Kassel-Tienen: Terschurenstraat, Heidestraat, Rootstraat, Bredeweg.
Dit parcours van deze Romeinse wegen lag later aan de oorsprong van de grenstraceringen van de gemeenten die pas later ontstonden, in concreto dus ook van Duisburg en Vossem. Nu begrijpen we best dat de grens Vossem Duisburg over de Rootstraat (kant Vossem)/ de Mussenstraat (kant Duisburg) liep tot aan de Quabriestraat om dan af te slaan richting Mechelsestraat.
We nemen nu de Rootstraat naar links richting Vossemberg. Noteer, alles wat nu links van ons ligt, was vroeger grondgebied Vossem, rechts Duisburg. De Rootstraat vormde de grens.
We volgen de Rootstraat tot het huis nr. 55.
Dit was vroeger een herberg met de naam l'Arret du Tram. Het huis nr. 72 is in spievorm.
Links kwam de tramlijn uit het veld de Rootstraat oprijden. De tramlijn Zwette Jean reed hier midden van de straat. In de A l' arret du Tram woonde de uitbater Tuur Vanfraechem + 1980 op 96 jarige leeftijd alias Tuur van Marie den Rosse. Het Spiehuis was ook café: Bij Tiske Schijn.
Iets verder hadden we dan het Station van Duisburg. We zien dat de woonhuizen links van de Rootstraat een eindje van de straat verwijderd staan en dat ervoor een begroeiing is met struiken en planten. Hier stond dus dat Station van Duisburg.
Een dubbele foutieve benaming!
Het zgn. station stond niet op het grondgebied van Duisburg, wel op Vossem. Het was geen eigenlijk station (zoals in Vossem) enkel maar een halte met verdubbelde sporen en gekasseide nevenstroken om het opladen (van de bieten) toe te laten. Wat verder, ter hoogte van de huisnummers 59 en 61 reed de tram opnieuw de velden in, richting Neerijse ( langs de hoeven Tersaart en Raffelberg). Nu is het parcours zichtbaar door de grintweg voor de huizen.
We volgen de Rootstraat tot aan Serristenwoning ( veel hout in de architectuur verwerkt) waar de naam verandert in Vossemberg.
Deze volgen we tot waar we links een landweg nemen richting de Dorreweg.
Herkomst van de naam: Meidoornweg
Vroeger heette deze Perselarenweg ( perzikbomen).
Deze nemen links nemen richting Vossem tot aan de kapel van de Varenberg
Hier rechts nemen langs het Kerkhof. Nu links de Kerkhofstraat ( is een recente benaming) naar beneden.
Op de hoek beneden het Hof der 12 Apostelen of wat er nog van overblijft.
De uitleg hierover hebben we al vroeger gegeven.
Wat minder gekend is: hier woonde tussen 1964 en 1976 de bekende schrijver Jeroen Brouwers. Hij werkte toen in Brussel redactie-secretaris en later als (hoofd)redacteur bij de Uitgeverij Manteau. In 1976 verhuisde hij naar Rijmenam (Bonheiden).
Kouterstaat nemen tot aan de Voer
Hier het Voerwegje rechts nemen en zo opnieuw naar het Pastorieplein.
Mostly Cloudy 20 oC
